Drewniane kościoły południowej Małopolski to sześć obiektów sakralnych wpisanych w 2003 roku na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Znajdują się w województwach małopolskim i podkarpackim i należą do najlepiej zachowanych, gotyckich kościołów drewnianych w Europie. Ich budowa opierała się na tradycyjnej, zrębowej konstrukcji ciesielskiej, znanej w polskim budownictwie sakralnym już od średniowiecza.
Które obiekty wchodzą w skład wpisu UNESCO?
Na listę światowego dziedzictwa trafiło sześć kościołów: w Binarowej, Bliznem, Dębnie Podhalańskim, Haczowie, Lipnicy Murowanej i Sękowej. Każdy z nich reprezentuje nieco inny etap rozwoju gotyckiego budownictwa drewnianego w regionie, a wspólną cechą wszystkich jest konstrukcja zrębowa – ściany budowane z poziomo układanych bali, łączonych w narożnikach na tzw. zamek ciesielski, bez użycia gwoździ.
| Kościół | Wezwanie | Lokalizacja |
|---|---|---|
| Binarowa | Św. Michała Archanioła | woj. małopolskie, powiat gorlicki |
| Blizne | Wszystkich Świętych | woj. podkarpackie, powiat brzozowski |
| Dębno Podhalańskie | Św. Michała Archanioła | woj. małopolskie, powiat nowotarski |
| Haczów | Wniebowzięcia NMP i św. Michała Archanioła | woj. podkarpackie, powiat brzozowski |
| Lipnica Murowana | Św. Leonarda | woj. małopolskie, powiat bocheński |
| Sękowa | Św. Filipa i Jakuba Apostołów | woj. małopolskie, powiat gorlicki |
Haczów – jeden z najstarszych drewnianych kościołów gotyckich w Europie
Spośród sześciu obiektów szczególne miejsce zajmuje kościół w Haczowie, którego budowę datuje się na około 1388 rok. To sprawia, że jest to jeden z najstarszych zachowanych drewnianych kościołów gotyckich na kontynencie – w Europie starsze od niego są właściwie tylko norweskie kościoły słupowe (stave churches). Świątynia w Haczowie zachwyca nie tylko wiekiem, ale też rozmiarem – należy do największych drewnianych kościołów gotyckich w Polsce, a jej wnętrze kryje cenne, częściowo zachowane malowidła ścienne.
Dlaczego akurat te kościoły trafiły na listę UNESCO?
Komitet Światowego Dziedzictwa UNESCO docenił w tych obiektach autentyczność zastosowanych technik budowlanych, ciągłość tradycji ciesielskiej sięgającej średniowiecza oraz wyjątkową wartość artystyczną – w większości kościołów zachowały się oryginalne, polichromowane wnętrza i wyposażenie z różnych epok, od gotyku po barok. Wpis obejmuje więc nie tylko bryłę budynku, ale całość – konstrukcję, wystrój i otoczenie każdego z kościołów.
Jak zwiedzać drewniane kościoły Małopolski?
Wszystkie sześć obiektów znajduje się na wyznaczonym Szlaku Architektury Drewnianej w Małopolsce – trasie liczącej około 1500 km i obejmującej 237 obiektów w województwach małopolskim, podkarpackim i śląskim, oznaczonych ponad 600 charakterystycznymi tabliczkami. Warto pamiętać, że część kościołów to wciąż czynne świątynie parafialne – zwiedzanie jest zwykle możliwe poza godzinami nabożeństw, a szczegółowe informacje o dostępności najlepiej sprawdzić bezpośrednio przed wizytą na stronach poszczególnych parafii lub lokalnych punktów informacji turystycznej.
Zwiedzanie szlaku warto planować z wyprzedzeniem – obiekty są rozproszone na dużym obszarze południowej Polski, a najciekawsze wrażenie robi ich zwiedzanie w kontekście lokalnego krajobrazu, dla którego zostały zaprojektowane: niewielkie, strome dachy gontowe, charakterystyczne dla regionu sobotni krużganki (tzw. soboty) i naturalne poszarzenie drewna, które przez stulecia nie było malowane, a jedynie impregnowane naturalnymi metodami.
Ochrona drewnianych zabytków sakralnych
Obiekty tej rangi wymagają stałej opieki konserwatorskiej. Drewno konstrukcyjne, mimo wielowiekowej trwałości, pozostaje narażone na wilgoć, grzyby domowe oraz szkodniki drewna, takie jak spuszczel pospolity czy kołatek domowy – dlatego regularne przeglądy więźby dachowej i elementów konstrukcyjnych są w takich kościołach standardową praktyką konserwatorską. Więcej o zagrożeniach, jakie stwarzają owady dla drewna zabytkowego, piszemy w artykułach z filaru Zagrożenia dla drewna.
Źródła
- Narodowy Instytut Dziedzictwa, „Skarby drewnianej architektury sakralnej. Kościoły i cerkwie na Liście światowego dziedzictwa UNESCO” – nid.pl
- Polska Organizacja Turystyczna, „Drewniane kościoły południowej Małopolski” – polska.travel
- Szlak Architektury Drewnianej w Małopolsce – drewniana.malopolska.pl